 |
Հայոց պատմությունը Մաղաքիա Օրմանյանի «Ազգապատում» աշխատության ընկալումներումՄաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանը 10-րդ դարի սկզբին շարադրել է համազգային նշանակության աշխատություններ, որոնցից առանձնահատուկ կարևորություն ունեն «Ազգապատում» և «Հայոց Եկեղեցին» երկերը։ Ազգապատման հայեցակարգը, ըստ նրա, Հայոց Եկեղեցու անբաժանելիությունն է հայկական ինքնությունից, հետևաբար Հայոց պատմությունը, սկսած վաղ միջնադարից, ուղղակիորեն շաղկապված է Հայոց Եկեղեցու պատմության հետ։ Այս տրամաբանությամբ շարադրված է Հայոց պատմությունը՝ նկատի ունենալով Կաթողիկոսների գահակալության ժամանակագրական հաջորդականությունը։ Երկու աշխատություններում էլ հեղինակը հիմնավորում է Հայոց Եկեղեցու ուղղափառ դավանանքը, չի խուսափում օգտագործել «ուղղափառ» եզրույթը նույնիսկ Եկեղեցու պաշտոնական անվան մեջ՝ բացատրելով, որ եզրույթը կապ չունի հույն, ռուս և արևելաեվրոպական ուղղափառ («օրթոդոքս») մյուս եկեղեցիների հետ։ Շարադրման անգնահատելի սկզբունքի և աղբյուրագիտական հենքի շնորհիվ նրա աշխատություններն ունեն հայրենաճանաչողական մեծ նշանակություն։ |
 |
Զաքարիա Ձագեցի Կաթողիկոսը թագավորության վերականգնման ակունքներումԱրաբական խալիֆայության դեմ 850-855 թթ. ապստամբությունը հաջող ավարտվեց և Հայաստանը հնարավորություն ստացավ վերստին թագավորություն ձեռք բերել։ Հայ իշխանական ընտանիքներից Բագրատունիների, Արծրունիների, Սյունիների և Առանշահիկների ռազմական ու տնտեսական հնարավորությունները համադրելի էին, հետևաբար անհրաժեշտ էր հեղինակություն և լեգիտիմություն վայելող մի ուժ, որ կմիավորեր նրանց։ Իր միասնական նվիրապետական կառույցով այդպիսին էր Հայոց Եկեղեցին, որի գլուխը՝ Կաթողիկոս Զաքարիա Ձագեցին, հրավիրեց ժողով և հորդորեց միավորվել Բագրատունյաց գահերեց իշխան Աշոտի շուրջ։ Ժողովը միաձայն որոշեց հռչակել Աշոտին Հայոց թագավոր։ |
 |
Ստեփանոս Սալմաստեցի Կաթողիկոսի ազատագրական ջանքերը14-րդ դարի սկզբից Հայաստանը հայտնվում է Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև ընթացող պատերազմների հորձանուտում։ Բնակչությունը ենթարկվում էր բռնագաղթի, ոչնչացնում էին ցանքատարածությունները, իսլամական օրենսդրությամբ հայերին զրկում էին տարրական իրավունքներից։ Այս իրավիճակում Ստեփանոս Սալմաստեցի Կաթողիկոսը 1547 թ. օրակարգ է բերում հայկական պետականությունը վերականգնելու հարցը՝ որպես հայերի գոյության պահպանման հուսալի երաշխիք։ Նա ժողով է գումարում Սուրբ Էջմիածնում, որտեղ որոշվում է Հայոց թագավորությունը վերականգնելու համար պատվիրակություն կազմել և ուղարկել Եվրոպա՝ դաշնակիցներ որոնելու։ |
 |
Արտագաղթի պատմական և ներկայիս շրջափուլերըՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը Տաղավարում քննարկում են արտագաղթի պատմական և ներկայիս շրջափուլերը և Հայ եկեղեցու նշանակալի հայապահպան դերը Սփյուռքում։ |
 |
Հայ Եկեղեցին Մայիսյան հերոսամարտերի հորձանուտում1918 թ. հունվարի 28-ից թուրքական բանակն անցնում է լայնածավալ հարձակման և արդեն մայիսի 21-ին հայտնվում Արարատյան դաշտում։ Նոր ձևավորվող հայկական պետության ղեկավարությունը, ազդված լինելով զիջումների շղթայից, առաջարկում է Կաթողիկոս Գևորգ Սուրենյանցին, որ նա լքի Սուրբ Էջմիածինը, որովհետև մի քանի օրից այն գրավվելու է։ Կաթողիկոսը չի համաձայնվում և ռազմաճակատ է ուղարկում կուսակրոն հոգևորականներին, որոնց գլխավորում էր նշանավոր գիտնական Գարեգին եպիսկոպոս Հովսեփյանցը։ Արթնության մարտակոչով ղողանջում են բոլոր եկեղեցիների զանգերը, և սկսվում է հոգեբանական բեկումը, որ համակում է ռազմաքաղաքական ղեկավարությանը. տեղի են ունենում Սարդարապատի և Ապարանի հաղթական հերոսամարտերը, որոնց շնորհիվ հայությունը ոչ միայն փրկվում է վերջնական ոչնչացումից, այլև ստեղծվում է ժամանակակից հայկական պետականությունը՝ հանրապետության տեսքով։ |
 |
Խրիմյան ՀայրիկՏաղավարում շարքի հերթական հաղորդման թեման, որ շուրջ զրուցում են Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Մատենադարանի և հրատարակչական բաժնի տնօրեն Տեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը, Խրիմյան Հայրիկի ծավալած գործունեությունն է, թե մինչև Կաթողիկոս ընտրվելը և թե հատկապես դրանից հետո։ Ո՞րն է նրա «երկաթե շերեփ» պատգամի ներկայիս իմաստը։ |
 |
«Լավ է կույր աչոք քան կույր մտոք»«Լավ է կույր աչոք, քան մտոք»․ այս հնագույն ասացվածքը բացահայտում է հոգևոր տեսողության կենսական նշանակությունը։ Ինչպե՞ս է մարմնական տեսողությունը կապվում հոգևոր լուսավորության հետ։ Տեր Դավիթ քահանա Գիշյանը մեկնաբանում է ժողովրդական այս խոսքը՝ հիմնվելով Քրիստոսի բժշկությունների և սուրբգրային պատգամների վրա։ Ինչո՞ւ է հոգևոր կուրությունը մարդու համար առավել վտանգավոր, և թե ինչպես կարող ենք մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի՝ «աշխարհի լույսի» միջոցով ձեռք բերել ճշմարտությունը տեսնելու ունակությունը։ |
 |
«Աղքատին տվողը Աստծուն է փոխ տալիս»«Աղքատին տվողը Աստծուն է փոխ տալիս» Այս առածը բխում է Առակաց գրքից. «Ով ողորմում է տնանկին, փոխ է տալիս Տիրոջը» (Առակաց 19.17): Սուրբգրային այս պատգամը բացահայտում է ողորմության իրական խորհուրդը։ Մերձավորը Աստծո կենդանի պատկերն է, և կարոտյալին օգնելով՝ մենք ոչ թե պարզապես բարեգործություն ենք անում, այլ մեր սերը գործով ենք վկայում։ Տեր Դավիթ քահանա Գիշյանը մեկնաբանում է, թե ինչպես է Աստված Իրեն ծածկել կարոտյալի դիմագծի մեջ, և թե ինչպես է ողորմությունը մարդուն հաղորդակից դարձնում աստվածային սիրո էությանը։ |
 |
Հայ ազատագրական շարժման նախանշողը՝ Հակոբ Դ Ջուղայեցի Հայրապետ1677 թվականին Հակոբ 4-րդ Ջուղայեցին Սուրբ Էջմիածնի մայր Տաճարում հրավիրում է ժողով, որտեղ հավաքվում է հայկական վերնախավը։ Որոշում են Կաթողիկոսի գլխավորությամբ ձևավորել պատվիրակություն, որը պետք է մեկնի Եվրոպա։ Պատվիրակությունը պետք է բանակցեր Հռոմի Պապի, հակաթուրքական տրամադրություններ ունեցող Լեհաստանի ղեկավարի հետ։ Առաջին անգամ Կաթողիկոսի կողմից ազատագրության վերաբերյալ նամակ է ուղղվում Ռուսաստանի ղեկավար Ալեքսեյ Միխայելովիչին՝ Պյոտր Առաջինի հորը։ |
 |
Միջնադարյան հայ պատմագրությունը իբրև քաղաքակրթական ֆենոմենՀայ պատմագրությունը քաղաքակրթական ֆենոմեն է։ Պատմական գիտելիքի փոխանցումը սերնդեսերունդ իբրև պատմական հիշողության վերարտադրման մեխանիզմ տարբեր ժողովուրդների մոտ տարբեր է։ Հայերի մոտ մի կողմից ունենք գրավոր փոխանցման սկզբունքը պատմագրության տեսքով և բանավոր սկզբունքը, որ էպոսի տեսքով է փոխանցվել, բարձրագույն տեսքով հասել է մինչև 19-րդ դար և գրի է առնվել 1874 թվականից սկսած։ |
 |
«Լավություն արա, ջուրը գցիր»«Լավություն արա, ջուրը գցիր: Ձուկը չիմանա, Աստված կիմանա» ժողովրդական ասացվածքը վերաբերում է Քրիստոսի Լեռան քարոզում արված հետևյալ արտահայտությանը. «Զգույշ եղեք, որ ձեր ողորմությունը չանեք մարդկանց համար: Այլապես վարձք չեք ընդունի ձեր Հորից, որ երկնքում է» խոսքերից: «Երբ ողորմություն անես, քո աջ ձեռքը թող չիմանա, թե ինչ է անում քո ձախ ձեռքը: Տեր Դավիթ քահանա Գիշյանը մեկնել է ժողովրդական ասույթներն ու ասացվածքները և նրանց մեջ խտացած աստվածաշնչյան իմաստությունը: |
 |
Երդումը մեղք է, սուտ երդումը՝ կրակՏերն ինքն է զգուշացրել, որ մարդ իր արտասանած յուրաքանչյուր դատարկ խոսքի համար պատասխան պիտի տա դատաստանի օրը: Հին Կտակարանի շրջանում մարդիկ իրենց խոսքը հաստատում էին երդումով, վկայակոչելով՝ Արարչին, սակայն այս հոգևոր հիվանդության դեմ դուրս եկավ մեր Տերը՝ Հիսուս Քրիստոս և Լեռան քարոզում պատգամ ուղղեց ամենքիս. «Սուտ մի երդվիր, այլ ձեր խոսքը պարզապես թող լինի «այո»-ն՝ այո և «ոչ»-ը՝ ոչ: Որովհետև դրանից ավելին չարից է»: |